Gotische literatuur: van Frankenstein tot moderne gothic

Een afgelegen huis, een gesloten deur en een familiegeheim waar niemand over wil praten. Je voelt meteen dat er iets niet klopt, maar weet nog niet waar het gevaar vandaan komt. Dat gevoel staat centraal in gotische literatuur. 

Het genre wordt in het Nederlands zowel gotische literatuur als gothic genoemd. Veel lezers denken bij het genre aan oude kastelen, geesten en monsters. Die horen er zeker bij, maar gothic is veel breder. De verhalen gaan ook over angst, macht, verlangen en een verleden dat niet begraven wil blijven. Door de eeuwen heen veranderden de huizen, monsters en personages. Het ongemakkelijke gevoel bleef.

Hoe ontstond gotische literatuur? En hoe groeide het genre van Frankenstein en Wuthering Heights naar de moderne gothic van nu?

Wat is gotische literatuur?

Gotische literatuur is een combinatie van spanning, mysterie en vaak iets bovennatuurlijks. De sfeer is minstens zo belangrijk als wat er werkelijk gebeurt. Een huis kan dreigend aanvoelen, een landschap kan een personage insluiten en achter een keurige familie kan een duister geheim schuilgaan.

Niet ieder gotisch verhaal bevat een echte geest of een monster. Soms blijft lang onduidelijk of er iets bovennatuurlijks gebeurt. Misschien verliest een personage de grip op de werkelijkheid. Misschien wordt de waarheid door anderen verborgen. Juist die twijfel maakt veel van deze boeken zo spannend.

In gotische romans keren een paar elementen vaak terug:

• een oud of afgelegen huis;
• geheimen uit het verleden;
• personages die opgesloten zitten of weinig vrijheid hebben;
• liefde die verandert in jaloezie, bezit of obsessie;
• twijfel tussen wat echt en ingebeeld is;
• angst voor wat iemand in zichzelf ontdekt.

Het genre gebruikt deze elementen niet alleen om je te laten griezelen. Achter het gevaar zit meestal een herkenbare angst. Wat gebeurt er als je geen controle meer hebt? Kun je ontsnappen aan je familie of verleden? En wat als het echte monster geen bovennatuurlijk wezen is, maar een mens?

Het begon in een vervloekt kasteel

Het begin van de gotische roman wordt vaak geplaatst in 1764. In dat jaar verscheen The Castle of Otranto van Horace Walpole. Het verhaal bevat een oud kasteel, geheime gangen, een vloek en onverklaarbare gebeurtenissen. Op de tweede editie stond zelfs de ondertitel A Gothic Story.

Het boek legde de basis voor een nieuw soort verhaal. Schrijvers konden herkenbare menselijke emoties voortaan combineren met geesten, voorspellingen en andere onmogelijke gebeurtenissen.

Deze vroege boeken kunnen voor moderne lezers wat ouderwets aanvoelen. Toch zijn hun sporen nog overal zichtbaar. In iedere roman met een groot geheim, een afgesloten kamer of een huis dat iets lijkt te verbergen, zijn de sporen van deze vroege gotische boeken nog zichtbaar.

Jane Austen maakte een liefdevolle parodie op gothic

In Northanger Abbey (1817) van Jane Austen leest de jonge Catherine Morland het ene gotische boek na het andere. Vooral The Mysteries of Udolpho van Ann Radcliffe maakt veel indruk op haar. Wanneer Catherine wordt uitgenodigd voor een verblijf in de oude abdij Northanger, verwacht ze dan ook donkere gangen, geheime kamers en een mysterieus verleden.

De werkelijkheid blijkt minder spectaculair dan de verhalen in haar hoofd. Catherine ziet aanwijzingen voor vreselijke geheimen, terwijl daar vaak een gewone verklaring voor is. Austen speelt zo met de vaste kenmerken van gotische romans en met lezers die overal een mysterie in willen zien.

Toch maakt Austen het genre niet alleen belachelijk. Catherine ontdekt dat mensen ook zonder geesten of vloeken wreed en oneerlijk kunnen zijn. Het echte gevaar blijkt soms veel gewoner dan in de boeken die ze zo graag leest.

Frankenstein: wie is hier het echte monster?

Met Frankenstein uit 1818 gaf Mary Shelley het genre meer diepte. De jonge wetenschapper Victor Frankenstein ontdekt hoe hij leven kan maken. Maar zodra zijn schepping de ogen opent, schrikt hij en vlucht hij weg.

Het wezen wordt daarna door bijna iedereen afgewezen. Zijn eenzaamheid verandert daardoor langzaam in woede. Zo stelt Shelley twee vragen die nog altijd herkenbaar zijn: wat gebeurt er wanneer iemand geen verantwoordelijkheid neemt voor zijn daden? En wat kan voortdurende afwijzing met iemand doen?

Bij de Brontës kwam het gevaar het huis binnen

In 1847 verschenen twee romans die nog altijd veel worden gelezen: Jane Eyre van Charlotte Brontë en Wuthering Heights (Woeste hoogten) van Emily Brontë. De oude kastelen verdwenen naar de achtergrond. In plaats daarvan werden huizen en gezinnen beklemmend.

In Jane Eyre gaat een jonge vrouw werken op Thornfield Hall. Ze wordt verliefd op de geheimzinnige eigenaar, maar hoort vreemde geluiden en merkt dat er iets in het huis wordt verborgen. Wanneer Jane ontdekt welk geheim Rochester verbergt, moet ze kiezen tussen haar liefde voor hem en haar eigenwaarde. Ze verlaat Thornfield, omdat ze alleen bij hem wil zijn als ze als zijn gelijke kan leven.

In Woeste hoogten wordt de dreiging gevormd door Heathcliff en zijn lange wraak. Zijn band met Catherine is intens, maar ook destructief. Hun keuzes blijven invloed hebben op de volgende generatie.

Ook het landschap speelt een grote rol. Het huis Woeste hoogten staat midden op de woeste heide en lijkt afgesloten van de rest van de wereld. De wind, de kou en de suggestie dat Catherine na haar dood nog aanwezig is, maken het verhaal nog onstuimiger. Het is geen romantisch liefdesverhaal. De liefde is hier zelf onderdeel van het gevaar.

De gothic verhuisde naar de moderne wereld

Aan het einde van de negentiende eeuw veranderde de gothic opnieuw. De verhalen speelden niet langer alleen in afgelegen huizen. Het gevaar kon ook midden in de moderne stad of in een mens zelf zitten.

Dr. Jekyll en Mr. Hyde: twee kanten van dezelfde man

In Dr. Jekyll en Mr. Hyde van Robert Louis Stevenson uit 1886 probeert de keurige dokter Jekyll zijn goede en slechte kanten van elkaar te scheiden. Met behulp van een drankje verandert hij in Mr. Hyde. In die gedaante kan hij zijn donkere verlangens volgen zonder dat zijn goede naam wordt aangetast.

Het boek is kort, maar stelt een grote vraag: kunnen we onze donkere kanten echt losmaken van wie we zijn? Hyde blijkt geen monster van buitenaf, maar een deel van Jekyll zelf. Hoe vaker Jekyll hem de ruimte geeft, hoe moeilijker het wordt om hem onder controle te houden.

Het portret van Dorian Gray: mooi blijven heeft een prijs

Oscar Wilde laat in Het portret van Dorian Gray uit 1890 zien dat schoonheid ook iets duisters kan verbergen. De jonge Dorian is zo bang om ouder te worden dat hij wenst dat zijn portret in zijn plaats zal veranderen. Zijn wens komt uit: Dorian blijft jong en mooi, terwijl het schilderij steeds ouder en afschuwelijker wordt.

Dorian verstopt het portret in een afgesloten kamer. Zo kan niemand zien hoe zijn keuzes en wrede daden hem van binnen veranderen. Aan de buitenkant blijft hij dezelfde charmante jongeman, maar op het doek wordt zijn ware karakter steeds duidelijker.

Wilde vertelt dit verhaal in rijke, beeldende taal. Zijn beschrijvingen zijn vaak bijna poëtisch, terwijl de gesprekken juist scherp en geestig zijn. Daardoor is niet alleen het verhaal bijzonder, maar ook de manier waarop het is geschreven.

Dracula: een oud gevaar in een nieuwe wereld

In Dracula van Bram Stoker uit 1897 komt het gevaar nog uit een oud kasteel. Graaf Dracula blijft daar alleen niet. Hij reist naar Engeland en brengt zijn dreiging mee naar een moderne wereld vol treinen, typemachines en nieuwe medische kennis.

De personages gebruiken brieven, krantenberichten en medische informatie om te begrijpen wat er gebeurt. Maar moderne kennis alleen is niet genoeg. Om Dracula te bestrijden, hebben ze ook oude verhalen en middelen als knoflook en een kruis nodig. Zo brengt de roman twee werelden samen: een moderne samenleving en een kwaad dat veel ouder is.

Rebecca: een geest die niet hoeft te verschijnen

In de twintigste eeuw werd gotische literatuur steeds psychologischer. Een van de bekendste voorbeelden is Rebecca van Daphne du Maurier uit 1938.

Een jonge, onzekere vrouw trouwt met de rijke Maxim de Winter en verhuist naar zijn landgoed Manderley. Daar lijkt alles nog om Rebecca te draaien, zijn overleden eerste vrouw. Het personeel praat over haar, haar spullen staan nog in het huis en de nieuwe mevrouw De Winter voelt voortdurend dat ze met haar wordt vergeleken.

Rebecca verschijnt niet als een echte geest. Toch is ze overal aanwezig. Haar herinnering bepaalt de sfeer in het huis en beïnvloedt hoe de naamloze hoofdpersoon naar zichzelf en haar huwelijk kijkt. Juist daardoor is Rebecca zo'n sterk gotisch boek. Du Maurier laat zien dat iemand een huis kan blijven beheersen zonder er nog te wonen. Een herinnering kan net zo dreigend worden als een spook.

Kun je een huis vertrouwen?

Shirley Jackson maakt onzekerheid tot het hart van haar verhalen. In The Haunting of Hill House uit 1959 onderzoekt een kleine groep mensen een huis waar onverklaarbare gebeurtenissen zouden plaatsvinden. Vooral Eleanor voelt zich steeds sterker tot Hill House aangetrokken.

Er gebeuren vreemde dingen, maar Jackson legt niet precies uit welke macht het huis heeft. Speelt Hill House met Eleanor, of maakt haar eenzaamheid haar extra gevoelig voor de plek? Die onzekerheid maakt het verhaal zo beklemmend.

In We Have Always Lived in the Castle uit 1962 wonen de zussen Merricat en Constance met hun zieke oom afgezonderd van het dorp. Na een tragedie binnen hun familie worden ze door de dorpsbewoners gewantrouwd. Hun huis beschermt hen tegen de buitenwereld, maar houdt hen daar ook steeds verder van verwijderd. Zo wordt hun veilige plek langzaam ook een gevangenis.

Oude verhalen kregen nieuwe stemmen

Gotische literatuur bood steeds meer ruimte aan personages die in oudere verhalen nauwelijks zelf mochten spreken.

In Wide Sargasso Sea van Jean Rhys uit 1966 krijgt de vrouw die in Jane Eyre op zolder wordt opgesloten haar eigen verhaal. Rhys kijkt anders naar haar afkomst, huwelijk en gedwongen verblijf in Engeland. Een personage dat eerder vooral een dreigend geheim was, wordt nu een mens met een verleden.

In Beloved van Toni Morrison uit 1987 wordt een huis geteisterd door een geest. Die verschijning is verbonden met het verleden van de slavernij en een keuze die hoofdpersoon Sethe blijft achtervolgen. Het verleden is in deze roman niet voorbij. Het woont bij de personages in huis en eist aandacht.

Deze boeken gebruiken bekende gotische elementen, maar stellen andere vragen. Wie mocht vroeger zijn verhaal vertellen? Welke geschiedenis werd verzwegen? En wat gebeurt er wanneer pijn van de ene generatie overgaat op de volgende?

Hoe ziet gotische literatuur er nu uit?

Ook hedendaagse schrijvers gebruiken oude huizen, geesten en familiegeheimen. In Mexican Gothic van Silvia Moreno-Garcia reist Noemí naar een afgelegen landhuis in het Mexico van de jaren vijftig. Haar nicht heeft een verontrustende brief gestuurd en vraagt om hulp. Het huis wordt bewoond door een Engelse familie die rijk werd met mijnbouw. Achter hun keurige voorkomen gaan racistische ideeën, geweld en oude familiegeheimen schuil. Moreno-Garcia gebruikt zo het bekende gotische landhuis om te vertellen over kolonialisme en uitbuiting.

In Ons deel van de nacht van Mariana Enriquez reizen Juan en zijn zoon Gaspar door Argentinië. Juan probeert zijn zoon te beschermen tegen de Orde, een geheim genootschap dat wordt geleid door de familie van zijn overleden vrouw. De Orde wil Gaspars bijzondere gaven gebruiken om haar eigen macht te behouden. Het verhaal speelt deels tijdens de Argentijnse militaire dictatuur. Bovennatuurlijk geweld en politieke onderdrukking lopen daardoor in elkaar over.

Ook de Nederlandse Johanna van Veen schrijft moderne gothic in een historische omgeving. In My Darling Dreadful Thing heeft Roos een geest genaamd Ruth als metgezel. Na een ontmoeting met de rijke weduwe Agnes verhuist ze naar haar vervallen landgoed. Daar groeien de gevoelens tussen de twee vrouwen, terwijl de sfeer in het huis steeds dreigender wordt.

In Blood on Her Tongue probeert Lucy haar tweelingzus Sarah te helpen. Sarah is ziek geworden en raakt geobsedeerd door een lichaam dat op het land van haar echtgenoot is gevonden.

Deze romans gebruiken nog steeds oude huizen, geesten en familiegeheimen. Tegelijk laten ze zien hoe rijke families en andere machthebbers controle proberen te houden over mensen. Zo krijgt gothic in iedere tijd een andere vorm, terwijl het verleden blijft rondspoken.

Is gotische literatuur hetzelfde als horror?

Gothic en horror overlappen, maar betekenen niet precies hetzelfde. Horror is een breed genre dat angst, afkeer of onrust probeert op te roepen. Gotische literatuur herken je vooral aan de beklemmende sfeer, geheimen uit het verleden en personages die vastzitten in een situatie.

Een verhaal kan daarom zowel gothic als horror zijn. Dracula en Mexican Gothic bevatten duidelijke horror. Rebecca is vooral spannend en beklemmend, zonder dat er een bovennatuurlijk monster verschijnt. Wuthering Heights is een familieroman met sterke gotische kenmerken.

Een gotisch boek kan dus ook een familieroman, liefdesverhaal of horrorboek zijn. Schrijvers blijven bekende elementen gebruiken, maar plaatsen die steeds in nieuwe verhalen en andere tijden. Daardoor blijft het genre zich ontwikkelen.

Met welk gotisch boek kun je beginnen?

Welk boek het beste bij je past, hangt af van wat je zoekt.

• Wil je een toegankelijke en spannende klassieker? Begin dan met Rebecca.
• Wil je een kort boek met een sterk idee? Kies Dr. Jekyll en Mr. Hyde.
• Zoek je een klassieker vol morele vragen? Lees Frankenstein.
• Lees je graag over heftige familieverhoudingen en personages die elkaar het leven zuur maken? Dan past Wuthering Heights bij je.
• Houd je van poëtisch taalgebruik en een verhaal waarin schoonheid langzaam verandert in verval? Kies dan Het portret van Dorian Gray
• Zoek je een modern verhaal met een klassiek gotisch huis? Begin met Mexican Gothic.
• Mag het donkerder en omvangrijker zijn? Kies dan Ons deel van de nacht.

Het verleden blijft rondspoken

Gotische literatuur begon met vervloekte kastelen, geheime gangen en bovennatuurlijke verschijningen. Door de eeuwen heen verhuisde het gevaar naar landhuizen, gezinnen, steden en het menselijk lichaam. Iedere tijd gaf het genre nieuwe angsten mee.

Daardoor voelen boeken ook klassieke gotische boeken nog altijd herkenbaar. Ze gaan over de dingen die mensen verborgen willen houden: schuld, verlangen, schaamte en gebeurtenissen uit het verleden. In gotische literatuur blijven die geheimen nooit netjes achter een gesloten deur.

Welk gotisch boek maakte op jou de meeste indruk? En welk boek ontbreekt volgens jou nog in deze leeslijst?