Magisch realisme: boekentips om het genre verder te ontdekken

Een vrouw stijgt tijdens het ophangen van de lakens op naar de hemel. Een man komt in een verlaten dorp aan en ontdekt langzaam dat hij met de doden spreekt. In het ene verhaal regent het bijna vijf jaar lang, in het andere vallen er vissen uit de lucht. Niemand vraagt om een logische verklaring. Het wonderlijke hoort er gewoon bij.

Dat is de bijzondere aantrekkingskracht van magisch realisme. Deze verhalen spelen zich af in een wereld die sterk op de onze lijkt, maar waarin geesten, voortekenen, onmogelijke gebeurtenissen en verschuivende tijden net zo vanzelfsprekend kunnen zijn als boodschappen doen of koffiezetten. Waar komt deze manier van vertellen vandaan? En waarom blijven magisch-realistische boeken zoveel lezers betoveren?

Wanneer is een boek magisch realistisch?

Magisch realisme is een literaire stijl waarin de herkenbare werkelijkheid en het bovennatuurlijke door elkaar lopen. Een schrijver bouwt geen compleet nieuwe fantasiewereld met eigen wetten en een uitgewerkt magisch systeem. Het wonderlijke verschijnt midden in het gewone leven en wordt vaak opvallend nuchter beschreven.

Juist de reactie van de personages maakt het verschil. Wanneer er in een fantasyroman een draak verschijnt, is dat meestal onderdeel van de wereld waarin het verhaal speelt. De lezer leert welke regels daar gelden. In een magisch-realistische roman kan iets onmogelijks gebeuren in een verder herkenbaar dorp of gezin, zonder dat iemand precies uitlegt waarom. De personages accepteren het of leven gewoon verder.

Waar komt magisch realisme vandaan?

Magisch realisme wordt vaak verbonden met Zuid-Amerika, maar daar ligt niet het hele begin. De naam werd in 1925 voor het eerst gebruikt door de Duitse kunstcriticus Franz Roh. Hij had het toen nog over schilderijen waarin de gewone wereld iets vreemds en geheimzinnigs kreeg.

Als literaire stijl werd magisch realisme vooral bekend in Latijns-Amerika. Schrijvers lieten zich inspireren door verhalen en oude legendes die van generatie op generatie werden doorverteld. Ook schreven zij over de koloniale geschiedenis, oorlog en politieke onrust. Met magische gebeurtenissen konden zij moeilijke onderwerpen op een bijzondere en begrijpelijke manier vertellen.

De Cubaanse schrijver Alejo Carpentier noemde dit in 1949 de ‘wonderbaarlijke werkelijkheid’. In zijn roman Het koninkrijk van deze wereld hoort het bovennatuurlijke gewoon bij de geschiedenis.

Niet veel later gaf de Mexicaanse schrijver Juan Rulfo het genre een nieuwe richting met Pedro Páramo. Zijn mysterieuze dorp vol stemmen en herinneringen had veel invloed op Gabriel García Márquez en andere schrijvers.

Pedro Páramo: een dorp vol stemmen

Een van de boeken die de weg vrijmaakten voor het magisch realisme verscheen in 1955. In Pedro Páramo van de Mexicaanse schrijver Juan Rulfo reist Juan Preciado naar Comala. Hij heeft zijn stervende moeder beloofd zijn vader, Pedro Páramo, op te zoeken. Maar het dorp dat hij aantreft, lijkt verlaten. Uit de hitte en stilte klinken stemmen. Verhalen van levenden en doden lopen door elkaar en ook de tijd houdt zich niet meer netjes aan een rechte lijn.

Rulfo legt niet uit waar de wereld van de levenden eindigt en die van de doden begint. De geesten zijn er niet alleen om het verhaal spannend te maken. Via hun stemmen leer je wat er vroeger in Comala is gebeurd. Zo komt het verleden van het dorp langzaam tot leven.

Pedro Páramo werd een belangrijk voorbeeld voor een nieuwe generatie Latijns-Amerikaanse schrijvers. Gabriel García Márquez was diep onder de indruk van Rulfo’s roman. De invloed ervan is goed voelbaar in het boek waarmee magisch realisme uiteindelijk over de hele wereld bekend zou worden.

Gabriel García Márquez en het dorp Macondo

In 1967 verscheen Honderd jaar eenzaamheid. Gabriel García Márquez vertelt daarin het verhaal van de familie Buendía en hun dorp Macondo. Verschillende generaties volgen elkaar op, namen keren terug en de tijd lijkt soms in cirkels te lopen.

In Macondo gebeuren de vreemdste dingen. Tijdens een slapeloosheidsplaag verliezen de inwoners langzaam hun geheugen. Iemand stijgt tijdens het opvouwen van de lakens zomaar op naar de hemel. Niemand zoekt lang naar een verklaring. García Márquez beschrijft het onmogelijke net zo rustig als een geboorte of een familieruzie. Dat maakt de roman een bekend voorbeeld van magisch realisme.

De magie heeft niet altijd één duidelijke betekenis. Soms versterkt ze vooral het gevoel van verwondering. Op andere momenten helpt ze om iets herkenbaars zichtbaar te maken. Zo maakt de slapeloosheidsplaag letterlijk voelbaar hoe herinneringen kunnen verdwijnen.

Honderd jaar eenzaamheid groeide uit tot een van de beroemdste romans van de twintigste eeuw. Mede door het succes van García Márquez en andere Latijns-Amerikaanse schrijvers werd magisch realisme in de jaren zestig en zeventig wereldwijd bekend.

Niet iedere schrijver pakte het op dezelfde manier aan. Jorge Luis Borges schreef al eerder vreemde verhalen over boeken, spiegels en andere werkelijkheden. Later verbond Isabel Allende in Het huis met de geesten een familiegeschiedenis met geesten, herinneringen en politieke onrust. Zo gaf iedere schrijver een eigen betekenis aan het wonderlijke.

Magisch realisme reist de wereld over

Na het succes van de Latijns-Amerikaanse schrijvers dook magisch realisme ook op andere plekken op. Schrijvers ontdekten dat zij met deze stijl grote gebeurtenissen op een persoonlijke manier konden vertellen.

In Middernachtskinderen van Salman Rushdie worden kinderen geboren rond het moment dat India onafhankelijk wordt. Zij krijgen bijzondere gaven. Hun levens raken daardoor verbonden met alles wat er in het land verandert.

Ook in Beminde van Toni Morrison speelt het bovennatuurlijke een belangrijke rol. Het boek gaat over Sethe, een vrouw die vroeger tot slaaf werd gemaakt. Haar huis wordt bezocht door een geest uit het verleden. Zo laat Morrison zien dat pijnlijke herinneringen niet zomaar verdwijnen.

Magisch realisme bleek dus niet alleen bij Latijns-Amerika te horen. Overal ter wereld gebruiken schrijvers het magische om verhalen over de geschiedenis te vertellen.

Het magische in het moderne Japan

Bij Haruki Murakami komen we terecht in het moderne Japan. Zijn verhalen beginnen vaak heel gewoon. De personages reizen met de trein, luisteren naar jazz of bezoeken een bibliotheek. Maar langzaam gebeuren er steeds vreemdere dingen.

In Kafka op het strand vallen vissen uit de lucht en kunnen katten praten. In De opwindvogelkronieken begint alles met een vermiste kat. Daarna belandt de hoofdpersoon steeds dieper in een vreemde wereld. Ook in 1Q84 verandert de werkelijkheid bijna ongemerkt. Er hangen opeens twee manen aan de hemel, maar het dagelijks leven gaat gewoon door.

Murakami wordt vaak in verband gebracht met magisch realisme, al noemen sommige lezers zijn werk ook surrealistisch. Net als García Márquez legt hij het onmogelijke meestal niet helemaal uit. Toch voelen zijn boeken heel anders. Bij hem gaat het magische vaak samen met eenzaamheid en vragen over wie je bent.

Zijn werk laat zien dat magisch realisme overal ter wereld een andere vorm kan krijgen. Een schrijver kan de stijl aanpassen aan een eigen tijd en cultuur.

Magisch realisme van nu

Ook nu blijven schrijvers magisch realisme gebruiken. In Het lied van de geesten van Jesmyn Ward reist Jojo met zijn moeder en zusje door Mississippi. Tijdens de reis ziet hij geesten die het pijnlijke verleden van zijn familie zichtbaar maken. Zo laat Ward zien dat racisme en geweld niet zomaar verdwijnen, maar nog lang invloed kunnen hebben op een familie.

In Oer en andere tijden volgt Olga Tokarczuk verschillende generaties in een Pools dorp. Terwijl oorlogen het leven van de bewoners veranderen, wordt het dorp bewaakt door vier engelen. Het wonderlijke hoort ook hier vanzelfsprekend bij het dagelijks leven.

Ook Téa Obreht gebruikt volksverhalen en magie in haar romans. In De tijgervrouw van Galina probeert een jonge arts meer te begrijpen over het leven van haar overleden grootvader. Zijn verhalen over een tijger en een mysterieuze man brengen het verleden langzaam tot leven.

Ook deze boeken laten zien dat magisch realisme niet bij één land of tijd hoort. Schrijvers over de hele wereld gebruiken het bovennatuurlijke nog steeds om herkenbare verhalen te vertellen.

Waarom is magisch realisme zo populair?

Misschien is magisch realisme zo geliefd omdat het veel ruimte laat voor je eigen interpretatie. Wonderlijke gebeurtenissen worden niet altijd uitgelegd. Daardoor kan dezelfde scène voor iedere lezer iets anders betekenen.

Een geest kan laten zien dat iemand het verleden niet kan loslaten. Een eindeloze regenbui kan staan voor een tijd waarin niets lijkt te veranderen. Het onmogelijke kan zo gevoelens zichtbaar maken, maar soms blijft het ook gewoon vreemd en raadselachtig.

Juist omdat niet alles wordt uitgelegd, kun je tijdens een tweede lezing iets nieuws ontdekken. Deze boeken nodigen uit om terug te bladeren, aantekeningen te maken en samen over mogelijke betekenissen te praten. Met plaknotities of een leesdagboek kun je opvallende scènes en je eigen interpretaties bewaren.

Magisch-realistische romans bieden zo iets waar veel lezers naar zoeken: verwondering, zonder de herkenbare wereld helemaal achter te laten.

Waar begin je met magisch realisme?

Wie de oorsprong van de literaire stijl wil ontdekken, kan beginnen met Pedro Páramo. Het is een korte roman die veel invloed heeft gehad. Door de vele stemmen en sprongen in de tijd vraagt het boek wel wat aandacht. Daarna kun je verder met Honderd jaar eenzaamheid, de grote familieroman waarmee magisch realisme wereldwijd bekend werd.

Wil je ervaren hoe de stijl zich buiten Latijns-Amerika ontwikkelde? Dan laten Middernachtskinderen en Beminde zien hoe het bovennatuurlijke kan helpen om over de geschiedenis te vertellen. Voor een modernere, Japanse variant zijn Kafka op het strand en De opwindvogelkronieken mooie ingangen tot de wereld van Haruki Murakami.

Welk magisch-realistisch boek heeft jou het meest verwonderd? Deel je favoriet in de reacties!